 |
حقیقت چیست؟، دلیل وحدت وجود
-
كلامِ شِبْليّ بغداديّ پيرامون توحيد
-
كلامِ خواجه عبدالله أنصاري پيرامون توحيد
-
پرسش كُمَيل از أميرالمؤمنين عليه السّلام: مَا الْحَقِيقَة ؟!
-
شرح و تفسير سيّد حَيْدر حديث « مَا الْحَقِيقَةُ » كميل را
-
ستدلال سيّد حيدر بر وحدت وجود از حديث كميل به احسن وجه
كلامِ شِبْليّ بغداديّ پيرامون توحيدو در علوّ مقام توحيد و عظمت فناي در آن ، كه آنرا مرتبة اخيره در شرح عبارت خواجه يافتيم ، شيخ عارف شِبْليّ بغداديّ رحمة الله عليه فرموده است: مَنْ أجابَ عَنِ التَّوْحيدِ بِعِبارَةٍ فَهُوَ مُلْحِدٌ ، وَ مَنْ أشارَ إلَيْهِ بِإشارَةٍ فَهُوَ زِنْديقٌ ، وَ مَنْ أوْمَي إلَيْهِ فَهُوَ عابِدُ وَثَنٍ ، وَ مَنْ نَطَقَ فيهِ فَهُوَ غافِلٌ ، وَ مَنْ سَكَتَ عَنْهُ فَهُوَ جاهِلٌ ، وَ مَنْ وَهَمَ أنَّهُ (إلَيْهِ) واصِلٌ فَلَيْسَ لَهُ حاصِلٌ ، وَ مَنْ ظَنَّ أنَّهُ (مِنْهُ) قَريبٌ فَهُوَ (عَنْهُ) بَعيدٌ ، وَ مَنْ (بِهِ) تَواجَدَ فَهُوَ (لَهُ) فاقِدٌ . وَ كُلُّ ما مَيَّزْتُموهُ بِأوْهامِكُمْ وَ أدْرَكْتُموهُ بِعُقولِكُمْ في أتَمِّ مَعانيكُمْ ، فَهُوَ مَصْروفٌ مَرْدودٌ إلَيْكُمْ ؛ مُحْدَثٌ مَصْنوعٌ مِثْلُكُمْ ! [18] [19] «كسيكه دربارة توحيد ، با عبارتي جواب از آن دهد مُلحِد است ، و كسيكه با اشارتي بسوي آن اشاره نمايد زنديق است ، و كسيكه به سويش ايماء كند پرستندة بت است ، و كسيكه در آن لب بگشايد و سخن گويد غافل است ، و كسيكه از آن سكوت كند جاهل است ، و كسيكه پندارد به سويش واصل گشته است براي او حاصلي نميباشد ، و كسيكه گمان نمايد او به آن نزديك است از آن دور است ، و كسيكه بنظر خود آنرا وجدان كند فقدان آنرا كرده است . و تمام چيزهائي را كه شما با افكار و انديشههاي خودتان تشخيص ميدهيد و با عقلهايتان در تمامترين و كاملترين معاني كه در نظرتان وجود دارد ادراك مينمائيد ، آن چيز بازگشته و ردّ شدة به سوي خود شما ميباشد ؛ آن چيز حادث و مصنوعي است همانند خود شما!»
كلامِ خواجه عبدالله أنصاري پيرامون توحيد و همچنين شيخ عارف خواجه عبدالله أنصاريّ قدَّس اللهُ روحَه در شعر خود ميگويد: ما وَحَّدَ الْواحِدَ مِنْ واحِدِ إذْ كُلُّ مَنْ وَحَّدَهُ جاحِدُ (1) تَوْحيدُ مَنْ يَنْطِقُ عَنْ نَعْتِهِ عاريَةٌ أبْطَلَها الْواحِدُ (2) تَوْحيدُهُ إيّاهُ تَوْحيدُهُ وَ نَعْتُ مَنْ يَنْعَتُهُ لاحِدُ (3)[20] 1 ـ احدي از آدميان حقّ توحيد ذات واحد را ادا نكرده است ، زيرا تمام كساني كه وصف توحيد وي را ميكنند خودشان اهل جحود و انكار هستند . 2 ـ وصف توحيد وي براي آن كس كه از صفت او سخن ميگويد ، عاريتي است كه خداوند آنرا نميپذيرد و ابطال مينمايد . 3 ـ وصف توحيد خداوند همان وصف توحيدي است كه خودش براي خود ميكند ، و توصيف دگري كه وي را توصيف ميكند همچون تيري است كه از نشانه عدول كرده است . و شيخ عارف فقيه صوفي كامل بالمعنَي الحقيقيّ فخر الاءسلام و سند الشّيعة و ذُخْر المِلّة عالم بالله و بأمْر اللَه: سَيّد حَيْدر آملي كيفيّت احوال و سلوك مرحوم سيّد حيدر آملي (قدّه) [21] ميگويد:
پرسش كُمَيل از أميرالمؤمنين عليه السّلام: مَا الْحَقِيقَة ؟! و امّا آن اقوال مولانا أميرالمؤمنين عليه السّلام كه در «نهج البلاغة» موجود نميباشد و مشهور است ، پس گفتار اوست كه در مقدّمة ما ذكر شده است كه بدان كُمَيل بن زياد نَخَعيّ رَضيَ اللهُ عنه را مخاطب قرار داده است: كميل چون در اوّل پرسشش از حضرت پرسيد: مَا الْحَقِيقَةُ ؟! قَالَ: مَا لَكَ وَ الْحَقِيقَةَ ؟! قَالَ: أَوَ لَسْتُ صَاحِبَ سِرِّكَ ؟! قَالَ: بَلَي ! وَلَكِنْ يَرْشَحُ عَلَيْكَ مَا يَطْفَحُ مِنِّي ! قَالَ: أَوَ مِثْلُكَ يُخَيِّبُ سَآئِلاً ؟! قَالَ: الْحَقِيقَةُ كَشْفُ سُبُحَاتِ[22] الْجَلاَلِ مِنْ غَيْرِ إشَارَةٍ . قَالَ: زِدْنِي فِيهِ بَيَانًا ! قَالَ: مَحْوُ الْمَوْهُومِ مَعَ صَحْوِ الْمَعْلُومِ . قَالَ: زِدْنِي فِيهِ بَيَانًا ! قَالَ: هَتْكُ السِّتْرِ لِغَلَبَةِ السِّرِّ . قَالَ: زِدْنِي فِيهِ بَيَانًا ! قَالَ: جَذْبُ الاْحَدِيَّةِ بِصِفَةِ التَّوْحِيدِ . قَالَ: زِدْنِي فِيهِ بَيَانًا ! قَالَ: نُورٌ يَشْرُقُ مِنْ صُبْحِ الاْزَلِ ، فَتَلُوحُ عَلَي هَيَاكِل[23]ِ التَّوحِيد ءَاثَارُهُ. قَالَ: زِدْنِي فِيهِ بَيَانًا ! قَالَ: أَطْفِ السِّرَاجَ فَقَدْ طَلَعَ الصُّبْحُ![24] «كميل پرسيد: آن حقيقت ثابتة قديمه كدامست ؟! حضرت فرمود: تو را با آن حقيقت چكار ؟! عرض كرد: آيا من صاحب اسرار تو نميباشم ؟! فرمود: آري ! وليكن بر تو ميتراود و ترشّح مينمايد آنچه از فوران وجود من لبريز ميگردد ! عرض كرد: آيا امكان دارد مثل توئي پرسندهاي را نااميد و بيبهره گذارد؟! فرمود: آن حقيقت عبارت است از انكشاف و بروز انوار و تقديسات دلائل عظمت جلال خداوند بدون هيچگونه اشارتي . عرض كرد: در اين باره ، توضيح و بياني را براي من بيفزا ! فرمود: نيست و تاريك شدن هر موهوم ، با بوجود آمدن و روشن شدن آن معلوم . عرض كرد: در اين باره ، توضيح و بياني را براي من بيفزا ! فرمود: پاره شدن پردة مجاز و اعتبار ، به علّت طغيان و غلبة اسرار حقيقيّة ازليّه . عرض كرد: در اين باره ، توضيح و بياني را براي من بيفزا ! فرمود: جذب نمودن مقام احديّتش با صفت يكي كردن و وحدت بخشيدن جميع كائنات و ماسوي را به سوي خودش . عرض كرد: در اين باره ، توضيح و بياني را براي من بيفزا ! فرمود:نوري است كه از سپيده دم ازل و تجرّد ، اشراق ميكند؛ و آثارش كه توحيد و يكي كردن است بر تمامي مظاهر وجود و شؤونات وحدت ظاهر ميگردد . عرض كرد: در اين باره ، توضيح و بياني را براي من بيفزا ! فرمود: چراغ انديشه و فكر را خاموش كن كه تحقيقاً صبح حقيقت و شهود و مشاهده طلوع نموده است.»
شرح و تفسير سيّد حَيْدر حديث « مَا الْحَقِيقَةُ » كميل را سيّد حَيدَر در شرح اين فقرات آورده است: اين گفتار داراي معاني بسيار ميباشد كه شارحين آن طيّ شروحشان ذكر كردهاند . و امّا شرح معني آن بطور اجمال اينستكه: حضرت اشاره مينمايد به ظهور خداي تعالي به صورت مظاهر ، و به عدم مظاهر در عين ثبوت آنها . زيرا گفتارش: كَشْفُ سُبُحَاتِ الْجَلاَلِ مِنْ غَيْرِ إشَارَةٍ ، اشاره ميباشد به رفع كثرت اسمائيّه پس از رفع كثرت خلقيّه ، كه از آن دو تا به «مظاهر» تعبير ميگردد . و نيز اشاره ميباشد به اثبات آنها و تحقّق آنها بدون اشارهاي ، خواه اشارة عقليّه باشد خواه حسّيّه . و اين رمز نيكوئي است كه اشاره دارد به احاطه و اطلاق حقّ تعالي ؛ به سبب آنكه محيط مطلق اصلاً قابل اشاره نميتواند بوده باشد . زيرا كه آن اشاره امكان پذير نميباشد بلكه ممتنع و مستحيل است . و تقييد «سُبُحات» به جلال دون جمال ، به علّت آنستكه جلال مخصوص به اسماء و صفات است و جمال اختصاص به ذات دارد ؛ يا اختصاص جلال به صفات قهريّه و جمال به صفات لُطفيّه ، همانطور كه دانستي. و بر هر يك از دو تقدير ، سبحات جلال در تقدّم انسب ميباشد از سبحات جمال ؛ زيراكشف سبحات جمال ممكن نيست مگر بعد از كشف سبحات جلال . و اين سيري ميباشد از كثرت به سوي وحدت ، و از خلق به سوي حقّ . و اين سير نزد اكثر علماي طريق و عرفاي بالله بسيار پسنديده است . و گفتار امام: مَحْوُ الْمَوْهُومِ مَعَ صَحْوِ الْمَعْلُومِ ، ايضاً اشاره است به رفع مظاهر و مشاهده كردن ظاهر را در آنها بطور حقيقت . زيرا هنگاميكه سالك محو بودن موهومات را كه عبارت هستند از «غير» و ناميده ميشوند «مخلوقات» ـ كه آنها چيزي نيستند مگر نقش خالي موهومي كه به استيلاء قوّة واهمه و استيلاء شيطان بر او ، در او استقرار يافته و رسوخ پيدا كرده است ـ و از ميان برداشته شدن و ارتفاعشان را از وجود خويشتن بطور كلّي ، بالعيان مشاهده نمايد ؛ معلوم وي كه حقّ تعالي است از ميان شكوك و شبهات وهميّه هويدا و واضح ميشود ، و بكلّي از حجاب رهائي پيدا كرده خلاص ميگردد . يعني آسمانِ قلب و روحش ، از ابر و غَمام كثرات خَلقيّه پاك و صاف ميشود همچنانكه آسمان از ابر و غمام پاك و صاف ميگردد . و از ميان آن ابرهاي كثرت ، حقّ براي وي ظهور مينمايد . به مثابة ظهور خورشيد پس از زائل شدن ابر از آسمان . و حقّ تعالي را مشاهده ميكند مانند مشاهدة ماه در آسمان در شب بَدر (چهاردهم) بجهت فرمودة رسول اكرم صلّي الله عليه وآله وسلّم: سَتَرَوْنَ رَبَّكُم كَمَا تَرَوْنَ الْقَمَرَ لَيْلَةَ الْبَدْرِ ! «البتّه شما به زودي پروردگارتان را خواهيد ديد همچنانكه ماه شب بدر را ميبينيد!» و گفتار امام: هَتْكُ السِّتْرِ لِغَلَبَةِ السِّرِّ ، داراي دو معني ميباشد: اوّل: چون بر انسان اين سرّ غلبه يابد ، قدرت اخفاء آنرا ندارد كه روحش را از آن باز دارد ؛ مثل حلاّج و غيره . بلكه باكي از اظهار آن ندارد . و ممكن است اين اظهار بدون اختيار او بوده باشد مانند كارهاي شخص مست در صورت ظاهر . و بدين امر حضرت اشاره فرمود كه گفت: وَلَكِنْ يَرْشَحُ عَلَيْكَ مَا يَطْفَحُ مِنِّي . «وليكن براي تو ترشّح ميكند و ميتراود آنچه از من بالا آمده و لبريز شده است.» معني دوّم: چون بر انسان اين سرّ غلبه پيدا كند ، به پردهها و حجابهائي كه عبارتند از مظاهر ، التفات و توجّه نميكند ، و مشاهده نمينمايد مگر ظاهر در آنها را . و بنابر اين معني ، مفاد كلام اين ميشود كه از وجه محبوب پرده برداشته ميشود ، و بطور كلّي حجاب هَتك ميشود و پاره ميگردد . يعني بالكلّيّه حجاب برداشته و مرتفع ميشود . و اين معني از معني اوّل مناسبتر ميباشد با نسبت به آنچه ما اينك درصدد اثبات آن هستيم . و گفتار امام در دنبال اين فقره: جَذْبُ الاْحَدِيَّةِ بِصِفَةِ التَّوْحِيدِ (جذب كردن مقام احديّت ، انسان را با صفت يكي كردن موجودات) شاهد بر اين معني است . زيرا حضرت ميفرمايد: پس از اين مرحله مقام احديّت ذاتيّهاي كه قابل كثرت نيست ، او را به سوي توحيد صرف و وحدت محضهاي كه عبارت است از حضرت جمع و مقام فناء محبّ در محبوب كه بيانش خواهد آمد ، جذب ميكند . و بدينجهت است كه حضرت چون از اينمقام برگذشت ، شروع كرد در مرحلة كيفيّت ظهور و تفاصيل حقّ كه عبارت ميباشد از مقام فَرق بعد از جمع ؛ و فرمود: نُورٌ يَشْرُقُ مِنْ صُبْحِ الاْزَلِ، فَتَلُوحُ عَلَي هَيَاكِلِ التَّوْحِيدِ ءَاثَارُهُ . يعني حقّ كه مسمّي ميباشد به حقيقت ، نوري است كه اشراق ميكند يعني ظهور پيدا مينمايد از طرف صبح ازل كه عبارت است از ذات مطلقه . فَيَلُوحُ عَلَي هَيَاكِلِ التَّوْحِيدِ يعني ظهور ميكند بر تمام مظاهر وجود به آثارش و افعالش و كمالاتش و خصوصيّاتش معني « لَوْ كُشِفَ الْغِطَآءُ مَا ازْدَدْتُ يَقِينًا. و اين إخبار است از ظهور ذات در مظاهر اسماء و صفات در ازل و ابد ، و مشاهدة وحدت در صورتهاي كثرت ، و مشاهدة جمع در عين تفصيل ، و وجود تفاصيل در عين جمع ؛ كه اينك ذكر آن گذشت . و اين مرتبهاي است كه مقامي مافوق آن نيست و شهودي در ماوراء آن موجود نميباشد ، و همانست كه حضرت تعبير نموده است از آن به لَوْ كُشِفَ الْغِطَآءُ مَا ازْدَدْتُ يَقِينًا[25] . «اگر پرده برداشته شود ، بر يقين من چيزي افزوده نميگردد.» و غير حضرت گفتهاند: لَيْسَ وَرآءَ عُبّادانَ قَرْيَةٌ[26] . «در آن سوي عُبّادان قريهاي وجود ندارد.» و از همين جهت بود كه چون كميل طلب زيادتي بيان و شرح نمود حضرت فرمود: أَطْفِ السِّرَاجَ فَقَدْ طَلَعَ الصُّبْحُ . يعني چراغ عقل و سؤال با زبان فكرت را در وقت طلوع صبحِ مكاشفه و مشاهدة وجه حقّ در آن كشف ، خاموش كن ! چرا كه كشف و شهود ، از عقل و ادراك آن بينياز است ؛ همچنانكه صبح از چراغ و درخشيدن آن بينياز است . و عيان احتياج به بيان ندارد ؛ وَ لَيْسَ الْخَبَرُ كالْمُعايَنَةِ . و اگر تو بگوئي: اين كلام ، گفتاري است غريب عجيب متناقض . ما معني آنرا نفهميديم و به سوي ادراك آن راهي را پيدا ننموديم . بنابراين قدري واضحتر از اين سخن ، پرده از رخسارهاش برگير ! و يا در صورت مثالي كه به ذهن ما نزديك باشد شرح و بياني بياور بطوريكه ما آنرا بفهميم و از آن به مقصود و مطلوبمان برسيم ! زيرا ما از اين جهان غير از كثرات متباينة مختلفهاي كه در معرض زوال و تغيّر ميباشد چيزي را مشاهده نميكنيم . و ما بدانها علم و شناسائي نداريم مگر آنكه آنها غير از حقّ هستند و آنها مخلوق و آفريده شده ميباشند . و تو ميگوئي آنها حقّ هستند و در عالم وجود غير از حقّ تعالي چيزي وجود ندارد . و تمام موجودات مظاهر او هستند . و در ميان حقّ و ميان مظاهرش ، در واقع و حقيقت امر ، فرقي نيست ! و اين مطلبي است بس مشكل ، و كلامي است بس دقيق كه ما معني آنرا نميفهميم . و در ميان اين كثرات و ميان حقّ تعالي فرقي نميگذاريم مگر بر وجهي كه ما گفتيم ؛ و بين گفتار ما و گفتار شما بينونت و اختلاف شديدي وجود دارد . من در پاسخت ميگويم: اين مطلب امري است سهل ، و ادراكش در غايت سهولت و آساني است ، و معنيش در نهايت وضوح است . و مراراً و كراراً ذكرش به ميان آمده است وليكن تو در ظلمات طبيعت و دركات بشريّت بلكه در أسفل السّافلين از درجات تقليدي كه آن از عظيمترين حجابها ميباشد گرفتار شدهاي ! و در حقيقت نسبت تو با اين گروه و طائفهاي كه اين معني را ميفهمند ، مانند جنين مقيّد در زندان مَشيمه است نسبت به طفل مميِّز ، يا مانند طفل مميّز نسبت به شخص عاقل ، يا مانند شخص عاقل نسبت به مرد عالم ، يا مانند مرد عالم نسبت به رجل عارف ، يا مانند رجل عارف نسبت به وليّ كامل ، يا مانند وليّ نسبت به پيغمبر ! و ميان اين مراتب تفاوتي است بسيار . و لهذا خداي تعالي فرمود: إنَّ في ذَلِكَ لاَ ياتٍ لاِولي الاْلْبابِ[27] . تا آنكه طمع ننمايند در آن ، قِشريّين و صاحبان پوستة بدون مغز و لُبّ ؛ آنانكه اهل ظاهرند و اهل تفكّر و انديشهاند و بس . و اين به جهت آن ميباشد كه اين دسته نسبت به انبياء و اولياي كُمَّلين كه ايشان اُولوالالباب هستند ، همچون پوست و قشرند نسبت به مغز و لبّ.
استدلال سيّد حيدر بر وحدت وجود از حديث كميل به احسن وجه و معذلك ما الآن شروع ميكنيم در بيان و تفسير آن يكبار دگر بلكه بارهاي عديده ، با نيكوترين وجه و لطيفترين امثله ؛ و در ايصال اين معاني به ذهن تو كوشش مينمائيم ، و در آن ايصال بر خداي تعالي اتّكال ميكنيم . و بنابر اين اساس ميگوئيم: بدانكه چون تو اين مسأله را به تحقيق و برهان به اثبات رساندي كه وجود واحد است ، و آن مطلق است و مقيّد نميباشد ، و آنكه موجودات مقيّده منسوب بدان وجود مطلق هستند ؛ در اينصورت دانستي كه موجودات مقيّده در حقيقت وجود ندارند . چرا كه وجودشان اضافيّة نسبيّه است . زيرا عبارت ميباشند از اضافه و نسبت مطلق به مقيّدي كه اين اضافه و نسبت تحقّقي در خارج ندارد . و همچنين دانستي كه وجود مطلق همان مقيّد است بعينه وليكن با وجهي ديگر . و دانستي كه مقيّد همان مطلق است با قيد اضافه . و دانستي كه در خارج موجودي وجود ندارد مگر وجود مطلق . به سبب آنكه اگر تو اضافات و نِسَب را در جميع موجودات اسقاط كني ، وجود را بر صرافت وحدت و مُحوضَتِ اطلاق خود خواهي يافت ، و وجود مقيّد را موجود به وجود مطلق ، و معدوم بدون آن خواهي يافت . و اينست معني كلامشان: التَّوْحيدُ إسْقاطُ الاْءضافاتِ[28] . و مثال اين مطلب بعينه ـ يعني مثال آن وجود مطلق با وجود مقيّد ، و موجوديّت مقيّد و معدوميّت آن ـ مثال خورشيد است با سايههاي موجودة بواسطة آن هنگاميكه سايهها به وجود ميآيند و هنگاميكه از ميان ميروند . زيرا سايهها موجوديّتي ندارند مگر بواسطة خورشيد . بجهت آنكه اگر خورشيد نباشد براي سايه ابداً وجودي در ميان نميباشد . با وجود آنكه اگر خود خورشيد ظاهر گردد براي سايهها وجودي نيست . پس وجود سايهها به خورشيد است وليكن غيبت و انعدامشان از خورشيد بواسطة جرم خورشيد و اشعّة آن ميباشد . و اين بدانجهت است كه اگر خورشيد با شكلش و شعاعش ظهور كند ، ظِلال و سايهها فاني ميشوند و از اصل وجود و هستيشان متلاشي ميگردند . و چون خورشيد با ذات و جرمش از ظلال غايب شود وليكن فقط از جهت اثر ظهوري براي آنها داشته باشد ، آن ظلال بر اصل قرار وجودي خويش باقي ميمانند ، و سايهاي ميشوند كه متعيّن به وجود ظلّيّة خود ميباشند . لهذا در حقيقت ، وجود نيست مگر براي شمس و اثر شمس . براي ظلال چيزي نيست مگر اسم و اعتبار . و ميدانيم ما كه اسم و اعتبار دو امر عدمي هستند و موجوديّتي در خارج ندارند ، بنابراين همگي وجود موجودات بالنّسبه به وجود حقّ اينطور ميباشند . چون حقّ اگر با وجود خود ظهور كند ، براي مخلوق وجودي باقي نميماند . زيرا وجود خلق ـ كما تقدّم ـ چيزي نميباشد مگر اضافي اعتباري . و اضافه و اعتبار در خارج موجود نيستند .
|